Home

Aardkundigen in het veld

Onlangs kwam de landelijke werkgroep Historische Ecologie bijeen. Deze werkgroep herbergt verschillende wetenschappelijke disciplines. Enkele keren per jaar komen deskundigen -ecologen, biologen, geo(morfo)logen, landbouwhistorici enz.- bij elkaar om ervaringen rondom landschapsthema's uit te wisselen. Op 26 mei 2005 was er een studiedag rondom het thema 'kwelkraters', een theorie van Gert Jan Baaijens van de Universiteit van Groningen, uitgewerkt samen met Peter van der Molen van de Dienst Landelijk Gebied (DLG). Baaijens -mede-auteur van dit Aardwaardenjournaal- stelt dat een groot aantal ronde en hoefijzerachtige vormen in het landschap gedurende de laatste ijstijd is ontstaan door enorme watermassa's die uit de ondergrond omhoog zijn geperst. Dus niet door verstuiving zoals de huidige theorie luidt, maar door perswater dat met geweld door niet of half bevroren plekken in de permafrost brak.
Het betreft een nieuwe theorie voor een bepaald type landschapsvormen, maar volgens meerdere deskundigen nog onvoldoende bewezen. Dus toog de werkgroep na een inleiding in huize Schaffelaar te Barneveld (foto links: dagvoorzitter Ies Zonneveld, rechts: Roel During van Alterra),

naar het nabijgelegen landgoed Klein Bieler, eigendom van het Gelders Landschap. In het hart van een vermeende kwelkrater werd geboord op zoek naar grof sediment, een bewijs van opwaartse beweging van water. Bij een tweede boorgat (aan de boor: John Mulder, Alterra) werd dit inderdaad aangetroffen,

maar niet in die mate dat het als bewijslast werd beschouwd. Op de foto hieronder een kritische Gilbert Maas -eveneens Alterra en mede-auteur van aardwaardenpark.nl- die het monster vooralsnog verklaart vanuit een eolische (wind) en fluviale (stromings) oorsprong.

Een middagpresentatie door Van der Molen op Alterra leverde een levendig debat op over het onderwerp kwelkraters en meanderende dekzandruggen, met als conclusie dat systematischer onderzoek nodig is, liefst vanuit verschillende wetenschappelijke invalshoeken. Het onderwerp prikkelt de fantasie en als kwelkraters inderdaad blijken te bestaan zullen ze in weerwil van hun ontstaansgeschiedenis, veel stof doen opwaaien.

Aardwaardenpark geopend

Op zaterdag 11 juni 2005 is het Aardwaardenpark door het Overijssels Particulier Grondbezit (OPG) geopend op landgoed Weleveld. De symbolische handeling - het hijsen van de 'banner' van de website - werd verricht door voorzitter Liesbeth Cremers (foto links) en eigenaresse van Weleveld Carleen Kwint - H�nisch ten Cate (foto rechts, geholpen door de jongste generatie).

Naast aandachtig toehorende leden van het OPG

-die een beregende fietstocht achter de rug hadden (van Weleveld naar de Deldener esch op landgoed Twickel en weer terug)- waren ook de directe noabers ��n en al oor.

Puntbronnen
Het Aardwaardenpark is geopend op ��n van de puntbronnen van Weleveld. Dit zijn kleine ijstijdbronnen, plekken waar het warme grondwater in de laatste ijstijd (het Weichselien) door de permafrost wist te dringen. Op deze natte plekken bleef stuifzand liggen. (kleine heuvels in de bosrand: duinen/puntbronnen)

In de barkoude zandstormen werden zo op Weleveld kleine stuifduinen gevormd, die van veel oudere origine zijn dan 'historische' stuifduinen die bijvoorbeeld in de late middeleeuwen door overbeweiding zijn ontstaan. De Welevelder duinen op het Bekkingveld zijn als voormalige bronnen te identificeren door het grove zand dat als gevolg van wateropstuwing uit de ondergrond, dicht aan de oppervlakte te vinden is.

Doel website
Het OPG beoogt met deze website een andere kijk op het landschap te stimuleren, maar ook de hechte relatie tussen aardwaarden en de ontstaansgeschiedenis van veel landgoederen te benadrukken. Een andere kijk is van belang om het unieke landschap zoveel mogelijk te behouden in haar oorspronkelijke staat, een taak waar de meeste landgoedeigenaren een groot deel van hun leven aan wijden. Historische landschapselementen, historische boerderijen en erven verdwijnen nog steeds in grote aantallen, overheidsbeleid en -intenties ten spijt. Dit geldt ook voor (delen van) aardkundige waarden. Landgoederen zijn enclaves in het landschap waar al dit soort elementen veelal gespaard zijn gebleven en op eigentijdse wijze in het landschapsbeheer ingepast worden, bijvoorbeeld recreatie.

Op de home-pagina zijn 16 landgoederen geselecteerd die een goede doorsnee vormen van de geologische geschiedenis van Overijssel. In veel gevallen is er een directe relatie tussen het geologische monument en de ontstaansgeschiedenis van het landgoed. Veel omstandigheden in de ondergrond of het reli�f van het landschap bepalen de hydrologische condities die van cruciaal belang waren voor de landbouw, maar ook voor verdediging. Kastelen en havezathen met grachten, zijn op kwelrijke locaties gebouwd zodat deze barri�res in winter niet gemakkelijk konden bevriezen: kwel heeft namelijk een temperatuur van 6 tot 8 graden Celcius. Vijanden kregen op deze manier niet de kans onverhoeds via het ijs aan te vallen.

De website is in opbouw: kaartjes, fietstochten, ontstaanswijzen van aardwaarden (met animaties) en bewoningsgeschiedenis worden verder uitgewerkt.

Park?
Waarom 'aardwaardenp�rk'? Een park is een overzichtelijke eenheid en zo willen we ook de provincie Overijssel presenteren, althans vanuit geologisch oogpunt. Alleen op grote schaal is de geologische geschiedenis te begrijpen: zo is de Deldener es van Twickel een restant van een verdwenen stuk stuwwal dat ooit tussen de stuwwal van Ootmarsum en die van Oldenzaal lag. Een ijsmassa heeft die wal -zelf ook in een eerdere fase door ijs gevormd- met geweld doorbroken en de resten ver ten westen daarvan 'achteloos' achtergelaten. (foto: zicht vanaf de Deldener esch op Delden)

De oervecht stroomde met ongelooflijk smeltwatergeweld in een bedding van wel 15 km breed dwars door noord Overijssel. Dit fenomeen is nog op veel plaatsen over grote lengten te herkennen. We hopen met deze website een bijdrage te leveren aan het kunnen beleven van deze ontstaansgeschiedenis. Bij alle geologische monumenten die hier besproken worden kun je wandelen en fietsen. Veel plezier!

Geheimzinnige cirkels

Cirkelvormige structuren in het landschap hebben al decennia veel aardwetenschappers geintrigeerd. Op de recente digitale hoogtekaart van ons land zijn dergelijke vormen zichbaarder geworden dan ooit. Doorgaans krijgen ze de kwalificatie 'paraboolduinen', in de laatste ijstijd door de wind in de poolwoestijn en tijdens warmere interglacialen gevormd. Maar wind verklaart lang niet alles, veel gelijktijdig gevormde structuren liggen in tegengestelde windrichtingen of zijn opmerkelijk cirkelvormig, anders dan hoefijzervormig (parabool) of sikkelvormig (niet in Nederland; zie aardige animaties over het ontstaan sikkelduinen op: www.tinyurl.com/cpehw). Een andere verklaring is dat kwelwater zich met behoorlijk geweld door zwakkere plekken in de permafrost perste, wat deze cirkels tot gevolg had: 'kraters met een uitspoelopening'. Kleinere, actuele versies zien we bijvoorbeeld in slootranden waar kwel opkomt of andere kwelpunten zoals deze bron in een loofbos (klik foto aan voor een totaalbeeld):

De grotere ijstijdvariant is een nog omstreden theorie, die zich moet bewijzen. Daarom togen ecohydroloog Peter van der Molen (op foto links; DLG), bodemkundige John Mulder (op foto rechts; Alterra) en waterbeheerder Eric Brinckmann (landgoed het Lankheet) met bioloog Gert Jan Baaijens (op foto midden; UvG) op pad om de theorie te toetsen.

Op verzoek van landgoed het Lankheet werd een structuur met een diameter van zo'n 175 meter onderzocht die midden in een nieuw aangelegd natuurlijk zuiveringsfilter ligt. Meer inzicht in dit soort structuren, levert meer inzicht in grondwaterbewegingen op, aangezien ze nog steeds preferente stromen vertegenwoordigen. Voor het waterbeheer van belang.

Indien het hier een krater betreft moeten er in de kern overduidelijk sporen zijn van opwaartse waterdruk -o.m. af te lezen aan ijzerhoudend sediment in de bodem- grove zandafzetting aan de binnenrand (hogere stroomsnelheid) en fijne zandafzetting aan de buitenrand (lagere/afnemende stroomsnelheid). Grondmonsters op verschillende plaatsen in de cirkelstructuur wezen inderdaad deze volgorde aan: oer/ijzer in de kern, grind in de randen en fijnere afzettingen in de buitenranden.

Hoewel hiermee de theorie nog lang niet is bewezen, is hij door deze toetsing tenminste niet weerlegd. Nieuwe boringen op andere plaatsen volgen.